افزایش مصرف بی رویه کود های شیمیایی و اثرات منفی کاربرد این نوع کودها بر محیط زیست و سلامت موجودات زنده و به ویژه انسان ها ، نیاز به جایگزینی کودهای بیولوژیک را به یک "الزام" و نه یک "انتخاب" تبدیل کرده است .

می توان گفت که کود ورمی کمپوست به دلایل متعدد با ارزش ترین کود آلی محسوب و در جایگاه برتری قرار دارد. این کود به وسیله نوعی کرم خاکی به نام آیزنیا فوتیدا (Eisenia foetida) که در زبان فارسی به کرم قرمز خاکی ، حلقوی بارانی و در سطح جهانی به کرم قرمز کالیفرنیایی و در بین مردم به کرم آشغال خوار معروف است ، تولید می شود.

رنگ آن قهوه ای مایل به قرمز و به اندازه کوچک تر از کرم های خاکی معمولی می باشد. از ویژگی های آن به تولید مثل هفتگی با برخورداری از ٧٠ در صد پروتئین می توان اشاره کرد که در مقایسه با ٢٢ در صد پروتئین گوشت قرمز بیشتر از سه برابر است. چربی امگا ٣ در آن بسیار زیاد است. این کرم از لحاظ برخورداری از مواد غذایی و دفع ماده با ارزش منحصر به فرد است .کرم مذکور با استفاده از دستگاه گوارش خود ضایعات محصولات کشاورزی نظیر کود های دامی ، بقایای گیاهی و زباله ها (غیر از شیشه ، پلاستیک ، فلزات ، تخته ،گوشت خام و چربی) را به ورمی کمپوست تبدیل می کند. تولید این کود با ارزش ، دریچه مطمئنی را بر امکان تولید محصولات سالم و ارگانیک گشوده است. در کشورهای کانادا ، آمریکا و اروپا سطل های مخصوص زباله طراحی شده است که زباله را در مراکز تولید زباله ( منازل ، ادارات ، مدارس و پادگان ها و ...) به کود تبدیل می کنند و کود تولیدی را پس از جمع آوری در باغچه های همان واحدها مورد استفاده قرار می دهند و یا به فروش می رسانند. کشور ایران سالیانه ظرفیت تولید بیشتر از ١٤ میلیون تن کود آلی ورمی کمپوست را داراست. میزان تولید این کود در کشور ایسلند سالانه بیش از یک میلیون تن است و در کشور هندوستان نیز بیش از ٢٠٠ هزار نفر از کشاورزان در این بخش فعال هستند.

ویژگی های ورمی کمپوست :

محصولات این کرم ، کودی به نام ورمی کمپوست است که با توجه به دارا بودن خواص زیر قابلیت استفاده بسیار بالایی را در کشاورزی دارد :

١ -  بی بو است.

٢ - مانع از انتقال تخم علف های هرز به مزارع می شود.

٣ - استفاده از این نوع کود ، کیفیت محصولات کشاورزی را نسبت به کود شیمیایی در حدود ٥٠ درصد و کمیت ٢٠ درصد - (عملکرد در واحد سطح) را در حدود ٧٠ افزایش می دهد. در ضمن استفاده از این کود ، یکی از شرایط اصلی تولید محصولات ارگانیک است.

٤ - از آنجایی که فاقد مشکلات مربوط به باقیمانده کود های شمیایی در مواد غذایی است ، بنا براین شاخص مهمی درسنجش سلامت غذایی آحاد جامعه محسوب می شود.

٥ -  به دلیل برخورداری از خاصیت اسفنجی ، کود تولید شده علاوه بر نگهداشت و آزادسازی تدریجی آب موجود ، ضمن مقابله با کمبود آب در شریط خشکسالی ، موجب باروری و حاصلخیزی اراضی شور ، کوهپایه ها و غیرقابل کشت نیز می شود.

شرایط محیطی مطلوب برای تولید ورمی کمپوست :

١ - رطوبت ٦٠ تا ٦٥ در صد.

2 -  دما ٢٠ تا ٢٥ درجه سانتی گراد .

3 – PH 5/6 تا 7 .

شرایط پرورش :

کرم ها هرمافرودیت یا دو جنسی هستند که برای تکثیر لازم است دو کرم با هم جفت گیری کرده و هر دو کرم بارور شوند .تخم ها به رنگ زرد کهربایی بوده و در داخل آن ها ٣ تا ٧ نوزاد لارو وجود دارد. زمان لازم برای بلوغ کرم ها ٦٠ تا ٩٠ روز می باشد. بنابراین افزایش تعداد کرم ها در هر نسل تا حدودی به صورت تصاعد هندسی خواهد بود. وزن هر کرم بالغ بر ٤/0 تا ١ گرم و در هر کیلو گرم حدود ١٠٠٠ تا ٢٥٠٠ نخ کرم وجود دارد . یک نسل این کرم (از تخم تا تخم ) در دمای ٢٥ درجه سانتی گراد ، در حدود سه ماه است. عمر کرم ها بین یک تا دو سال متغیراست. ورمی کمپوست می تواند در تمام طول سال تهیه شود. در تابستان در فضای باز و در زمستان در محیط بسته صورت می گیرد.

می توان از جعبه های چوبی ، پلاستیکی و فلزی در ابعاد 40*60*35 با ایجاد سوراخ هایی با اندازه مناسب در کف و دیواره های آن برای انجام زهکشی استفاده کرد. بستر تغذیه کرم ها عبات از کود دامی نیمه پوسیده ،کاه و کلش غلات و زایدات و بقایای گیاهی است. رطوبت بستر تغذیه کرم ها باید حدود ٧٠ در صدوزنی باشد. PH 6 تا 7 و هوا دهی ، تغذیه ، جلوگیری از سفت شدن بستر و نگهداری از نکات مهم محسوب می شوند. هر کرم دو تا سه برابر خود تغذیه می کند. ضریب تبدیل کود یا ضایعات به ورمی کمپوست معادل ٧٠ در صد برآورد می شود.

مناسب ترین روش ایجاد کارگاه تولید :

از میان روش های مختلف تولید ورمی کمپوست ، روش پشته ای ، ساده ترین روشی است که به شرح زیر توضیح داده می شود :

الف - انتخاب یک زمین مسطح که سطح آن سیمان یا آسفالت شده باشد.

ب - با توجه به این که کرم ها از بارندگی و نور آفتاب گریزان هستند ، بنا براین ایجاد یک سقف و یا سایه بان برای محوطه ضروری است.

ج - بر روی سطح آماده شده ، به ایجاد پشته ای از کود گاوی نیمه پوسیده و یا ضایعات کشاورزی با عرض ٨٠ سانتیمتر و ارتفاع ٥٠ سانتیمتر و طول دلخواه مبادرت می شود. نگهداری کرم ها در درون پشته ها به دو منظور انجام می گیرد :

1 - افزایش جمعیت کرم ها.

2 - تولید کود آلی (ورمی کمپوست).

جمعیت مطلوب کرم های درون پشته برای تولید ورمی کمپوست حدود ٢٥ در صد وزن پشته است که در این حالت زمان لازم برای تولید کود آلی در دمای ٢٥ درجه سانتی گراد در حدود 5/1 تا ٢ ماه خواهد بود. می توان در آغاز کار با حجم کمتری از ماده اولیه شروع و به تدریج نسبت به افزایش آن اقدام کرد.

د - پس از ایجاد پشته ، آبیاری پشته ها تا خروج شیرابه از آن تداوم می یابد.

ه - در طول بالا ترین قسمت پشته شیاری به عمق ١٥ سانتیمتر ایجاد می کنند ، کرم ها را در داخل آن و در طول پشته می ریزند و سپس کود را بر روی آن برمی گردانند.

و - در طول فعالیت کرم ها ، هر روز به اندازه آبیاری ﭼﻤن ، برروی پشته ها آب پاشی می کنند تا رطوبت مطلوب آن ها حفظ گردد.

ز - پس از مدتی که مواد بستر تبدیل به ورمی کمپوست گردید ، به جدا سازی کرم ها از پشته اقدام می شود. به منظور نیل به هدف از غربال استفاده می کنند و یا یک ماهیچه از کود نیمه پوسیده و یا ضایعات کشاورزی را در کنار پشته قبلی که فاقد مواد غذایی لازم برای تغذیه کرم هاست ، ایجاد می نمایند. در این صورت کرم ها از پشته های قدیمی به این ماهیچه ها مهاجرت می کنند. پس از مهاجرت ، به ایجاد پشته های جدید و انتقال جمعیت کرم ها به این پشته ها مبادرت می ورزند. به طور کلی سه نکته اساسی را در تولید ورمی کمپوست بایستی مد نظر قرار داد :

١-  آبیاری پشته باید روزانه و به طور منظم انجام گیرد.

٢ - از کود دامی تازه نباید استفاده کرد (استفاده از کود مرغی حد اکثر به میزان بیست در صد توصیه می شود).

3 - کرم ها از نور آفتاب و بارندگی گریزان بنا براین آن هارا باید از گزند این دو عامل محافظت کرد.

توجیه اقتصادی :

قیمت هر کیلوگرم کود ورمی کمپوست بسته بندی شده حدود ٣٥٠٠ ریال و قیمت هرکیلو گرم کرم زنده ٢٠٠ هزار ریال است. در تولید مکانیزه قیمت تمام شده کود حدود ٢ هزار ریال برآورد می شود. این کود در کشاورزی ارگانیک و کشت های گلخانه ای پاک ترین و مناسب ترین بستر محسوب و موجب بازدهی بیشتر محصولات کشاورزی می گردد. علاوه بر آن ، تولید از ارزش زیست محیطی بالایی برخورداراست. کود تولید شده به علت بالا بودن نسبت کربن به ازت (حدود ١٥برابر) فاقد بوی نا مطبوع و فعالیت حشرات مزاحم می باشد. به طور کلی می توان گفت که علاوه بر مزایای فراوان تولید این محصول از نظر زیست محیطی ، توسعه کشاورزی پایدار و ایجاد اشتعال ؛ طرح از سود آوری بالایی برخوردار بوده و توجیه اقتصادی دارد.

نتیجه گیری :

با توجه به تولید مستمر کود دامی ، ضایعات محصولات کشاورزی و زباله های خانگی ، بقایای گیاهی و تبدیل آن به ورمی کمپوست ، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت غیر قابل اجتناب است. توسعه کشاورزی پایدار ، مقابله با خشکسالی ، جلوگیری از تخریب خاک ، امکان تولید محصولات ارگانیک ، ایجاد اشتغال پایدار و تولید ثروت از مزایای اجرای این طرح محسوب می شود. کسانی که اعتقاد قلبی به این اهداف دارند باید با عشق و علاقه در زمینه فرهنگ سازی و گسترش این طرح عزم جدی مبذول و برای تولید سالانه حداقل یک میلیون تن ورمی کمپوست ، کار امروز را به فردا موکول نکنند. به امید یاری حق تعالی. (حبیب شایان فر (کارشناس ممتاز و رسمی سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی))

منابع و ماخذ :

١-  کبیری خوش صورت،مهدی . ١٣٨٨ . ورمی کمپوست یا طلای سیاه .

٢-  فرجی ، زلفعلی و همکاران. ١٣٨٥ . فناوری ورمی کمپوست . مجموعه مقالات اولین همایش تخصصی مهندسی محیط زیست.

٣- بی نام . کرمی کمپوست (ملکه کودهای بیو لوژیک) ٫١٣٨٨ . دفتر محیط زیست وتوسعه پایدار سازمان جهادکشاورزی استان کرمانشاه.

٤-  سلجوقی ،خسرو. ١٣٨٨ . سایت شرکت زیست فناور کیمیا.

٥-  حاتمی ،عبدالرضا . ١٣٨١ . ورمی کمپوست.